Cây đàn này đến từ đâu? (Lịch sử của piano)
📝 Ghi chú Trang này hoàn toàn không bắt buộc. Không có bài tập, không có gì phải nhớ, và bỏ qua nó cũng không ảnh hưởng chút nào tới việc tập đàn của bạn.
Trước đây phần này nằm ngay trong Chương 0. Nó được chuyển xuống mục Đọc thêm vì đúng một lý do: người mới bắt đầu cần được chạm vào phím đàn sớm, chứ không phải đọc bốn trăm năm lịch sử trước đã. Nhưng nếu bạn thuộc kiểu người thích biết tại sao mọi thứ lại như vậy, thì mười phút ở đây sẽ trả lời kha khá câu hỏi mà các chương sau chỉ nói ngắn gọn.
1. Âm nhạc phương Tây trong một dòng thời gian
Thứ âm nhạc mà chúng ta sắp học — bảy nốt Đô Rê Mi, khuông nhạc năm dòng kẻ, cách chia nhịp 4/4 — không phải tự nhiên mà có. Nó là kết quả của khoảng 400 năm định hình, chia thành bốn thời kỳ lớn:
- Baroque (khoảng 1600 – 1750): Thời của Johann Sebastian Bach. Nhạc nhiều bè đan xen nhau như những sợi chỉ dệt lại. Nhạc cụ phím chủ đạo là đàn harpsichord và đại phong cầm (organ).
- Cổ điển (khoảng 1750 – 1820): Thời của Mozart và Beethoven. Giai điệu trở nên rõ ràng, cân đối, dễ nghe hơn. Đây cũng là lúc piano soán ngôi harpsichord để thành nhạc cụ trung tâm.
- Lãng mạn (khoảng 1820 – 1900): Thời của Chopin và Liszt. Âm nhạc chuyển sang kể chuyện cảm xúc cá nhân — dữ dội, mơ mộng, kịch tính. Kỹ thuật piano được đẩy tới giới hạn.
- Hiện đại (từ 1900): Jazz, Pop, nhạc phim... Piano có mặt trong hầu hết mọi thể loại.
📝 Ghi chú Bài Ode to Joy mà bạn sẽ tập ngay ở Chương 1 là của Beethoven, viết năm 1824 — thuộc bản Giao hưởng số 9, tác phẩm cuối đời của ông. Điều đáng nể: lúc sáng tác nó, Beethoven đã điếc gần như hoàn toàn.
2. Piano ra đời như thế nào?
Cây piano đầu tiên được Bartolomeo Cristofori chế tạo tại Florence, nước Ý, vào khoảng năm 1700. Ông là người trông coi bộ sưu tập nhạc cụ cho gia tộc Medici.
Trước đó, nhạc cụ phím phổ biến nhất là harpsichord. Nó có một nhược điểm lớn mà thời đó chưa ai giải quyết được: không thể chơi to nhỏ theo ý muốn.
Lý do nằm ở cơ chế:
- Harpsichord dùng một miếng gảy móc vào dây. Bạn bấm phím nhẹ hay mạnh thì miếng gảy vẫn móc qua dây y hệt nhau, nên âm thanh phát ra luôn cùng một độ lớn.
- Piano dùng búa gõ vào dây rồi bật ra. Bấm nhẹ thì búa gõ nhẹ, tiếng nhỏ. Bấm mạnh thì búa gõ mạnh, tiếng to. Lần đầu tiên, lực ngón tay của người chơi điều khiển được cảm xúc của bản nhạc.
(Nếu tò mò, bạn thử ngay được: trong thanh công cụ dưới mỗi bản nhạc của giáo trình có ô chọn tiếng đàn, đổi sang Harpsichord rồi bấm nghe. Đó chính là thứ âm thanh mà cả châu Âu nghe suốt một thế kỷ rưỡi trước khi piano ra đời.)
3. Cái tên "Piano" nghĩa là gì?
Đây là chi tiết mình thích nhất, và nó giải thích luôn vì sao giáo trình này cứ nhắc bạn đừng gồng tay.
Cristofori gọi phát minh của mình là:
"Gravicembalo col piano, e forte" — nghĩa là "đàn harpsichord có thể chơi NHỎ và TO"
Trong tiếng Ý, piano = nhỏ, khẽ; forte = to, mạnh. Người ta rút gọn cái tên dài đó thành pianoforte, rồi rút gọn thêm lần nữa thành piano.
Nói cách khác: cây đàn của bạn được đặt tên theo đúng khả năng chơi to nhỏ của nó. Toàn bộ giá trị của nhạc cụ này nằm ở chỗ nó nghe theo lực ngón tay bạn.
Điều đó dẫn tới hệ quả rất thực tế cho việc tập luyện:
- Vì sao phải giữ bàn tay khum tròn và thả lỏng vai? Vì bàn tay gồng cứng thì mọi nốt đều ra một lực như nhau — bạn đang biến cây piano thành cây harpsichord.
- Vì sao Chương 5 dành hẳn một chương cho sắc thái to nhỏ (dynamics)? Vì đó chính là thứ làm nên định nghĩa của nhạc cụ này.
4. Từ 1700 đến cây đàn trong nhà bạn
Cây piano của Cristofori chưa giống đàn ngày nay. Phải mất thêm khoảng 150 năm nữa, qua bàn tay của nhiều nhà chế tác, piano mới có hình hài quen thuộc: 88 phím, khung gang chịu được sức căng khổng lồ của dây, và bộ pedal.
Ba cây đàn do chính Cristofori làm vẫn còn tồn tại đến hôm nay, tại các bảo tàng ở New York (1720), Rome (1722) và Leipzig (1726).
Còn cây piano điện mà phần lớn chúng ta đang dùng thì mới xuất hiện từ khoảng thập niên 1980. Nó ghi âm lại tiếng của đàn cơ thật, và mô phỏng sức nặng của phím bằng cơ cấu búa — đó là lý do ở Chương 1 mình khuyên bạn ưu tiên loại phím nặng: để lực ngón tay bạn vẫn có ý nghĩa, đúng như Cristofori đã thiết kế cách đây hơn 300 năm.
Hết phần đọc thêm. Không có gì phải làm, không có gì phải nhớ — nếu có đọng lại đúng một ý thì cứ để nó là ý ở Chương 0: cây đàn này sinh ra để chơi to và nhỏ.
Quay lại tập tiếp ở Chương 1: Nền tảng phím đàn và nốt nhạc.